Nota Tadabbur Surah Al-Kahfi Bersama Af Ustaz Fazrul Ismail: Ayat 83–101

Mukadimah: Al-Quran Membentuk Cara Berfikir

Dalam Surah Al-Kahfi, kita bukan sekadar membaca kisah. Kita sedang belajar bagaimana wahyu membentuk cara berfikir, membuat keputusan, mengurus nikmat, menghadapi ujian dan menggunakan kuasa serta sumber yang Allah berikan.

Antara contoh mudah ialah apabila kita memberi anak RM10. Jika anak hanya memikirkan keseronokan dirinya, mungkin seluruh RM10 digunakan untuk membeli pisang goreng. Tetapi apabila anak dididik memahami konsep

الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتِ — al-bāqiyāt al-ṣāliḥāt,

cara dia melihat RM10 itu berubah. Mungkin RM2 digunakan membeli pisang goreng, sebahagian dimasukkan ke masjid, sebahagian untuk dapur wakaf dan sebahagian lagi digunakan membeli makanan untuk orang yang memerlukan. Jumlah wangnya sama, tetapi cara berfikirnya berbeza.

Inilah antara kesan apabila seseorang melihat kehidupan melalui panduan Surah Al-Kahfi.

1. Kisah Zulqarnain Bukan Sekadar Catatan Sejarah

Allah SWT berfirman:

وَيَسْأَلُونَكَ عَن ذِي الْقَرْنَيْنِ ۖ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُم مِّنْهُ ذِكْرًا

“Dan mereka bertanya kepadamu tentang Zulqarnain. Katakanlah: Aku akan bacakan kepada kamu sebahagian daripada kisahnya sebagai peringatan.” (Al-Kahfi: 83)

Perkataan penting di sini ialah:

ذِكْرًا — zikran

Iaitu peringatan dan pengajaran. Allah tidak menceritakan seluruh sejarah Zulqarnain. Allah memilih bahagian tertentu daripada kisahnya yang diperlukan untuk membimbing manusia.

Jika tujuan kita semata-mata mahu mengetahui sejarah, kita boleh mengkajinya daripada pelbagai sumber sejarah, geografi dan geopolitik. Tetapi apabila kita membaca al-Quran, pertanyaan utamanya ialah:

“Apakah yang Allah mahu aku pelajari daripada kisah ini?”

Maka jangan sampai kita terlalu sibuk mencari lokasi sebenar perjalanan Zulqarnain sehingga terlepas ibrah yang Allah mahu sampaikan.

2. Kuasa Adalah Rahmat dan Amanah daripada Allah

Allah SWT berfirman:

إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِن كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا

“Sesungguhnya Kami telah memberikan kepadanya kekuasaan di bumi dan Kami berikan kepadanya jalan untuk mencapai segala sesuatu.” (Al-Kahfi: 84)

Zulqarnain mempunyai kuasa, kemampuan dan sumber. Tetapi perkara paling penting ialah beliau memahami:

Semua itu datang daripada Allah.

Apabila seseorang mendapat jawatan, kekayaan, pengaruh, ilmu atau kemampuan, jangan merasakan:

“Aku mendapat semua ini kerana aku hebat.”

Sebaliknya:

“Ini rahmat Allah dan ini amanah Allah.”

Orang yang memahami hakikat ini akan menggunakan kuasanya untuk memberi manfaat, bukan untuk membesarkan dirinya.

3. ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا — Bergerak dan Mencari Jalan

Frasa ini berulang dalam kisah Zulqarnain:

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا

“Kemudian dia menempuh suatu jalan.”

Zulqarnain bukan pemimpin yang hanya duduk menunggu. Beliau bergerak. Beliau menggunakan sumber yang ada, mencari jalan, turun ke lapangan dan melihat sendiri keadaan rakyat.

Pelajaran besar:

- Jangan duduk diam dalam kehidupan.Kita perlu bergerak mencari asbab.

- Doa sangat penting, tetapi selepas berdoa kita perlu berusaha.

- Ilmu perlu dicari.

- Peluang perlu dicari.

- Penyelesaian perlu dicari.

- Orang yang memerlukan bantuan perlu dicari.

Seorang pemimpin khususnya tidak boleh hanya menunggu di pejabat. Dia perlu turun ke lapangan.

4. Perjalanan Memerlukan Kesabaran

Jika mahu mudah, kita boleh duduk di rumah.

Kita boleh menonton secara dalam talian dan tidak perlu menghadapi perjalanan, kesesakan atau kepenatan.

Tetapi apabila kita keluar untuk menghadiri majlis ilmu, berjalan mencari ilmu atau melakukan sesuatu yang bermanfaat, kita memerlukan lebih banyak sabar.

Perjalanan Nabi Musa AS dalam Surah Al-Kahfi juga mengajar perkara yang sama. Begitu juga Zulqarnain.

Maka hidup seorang mukmin ialah:

Berdoa → mencari petunjuk → bergerak → bersabar → menggunakan sumber → bertawakal kepada Allah.

Kadang-kadang Allah memberikan ilmu dan kefahaman tambahan yang orang lain tidak nampak sehingga kita mampu membuat keputusan yang lebih baik.

Sebab itu apabila berada di persimpangan kehidupan, sentiasalah meminta petunjuk daripada Allah.

5. Pemimpin Menegakkan Keadilan

Allah memberi pilihan kepada Zulqarnain bagaimana mengurus suatu kaum:

إِمَّا أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا

“Sama ada engkau menyeksa mereka atau engkau mengambil jalan yang baik terhadap mereka.” (Al-Kahfi: 86)

Zulqarnain memilih prinsip keadilan. Orang yang melakukan kezaliman tidak dibiarkan. Dia memahami bahawa seseorang mungkin dihukum di dunia menurut undang-undang, tetapi jika kezaliman itu tidak ditaubati, dia juga akan berhadapan dengan pengadilan Allah di akhirat.

Prinsip kepimpinan Zulqarnain:

Kuasa bukan untuk menzalimi.

Kuasa adalah untuk menghentikan kezaliman.

Beliau yakin bahawa Allah akan membantu orang yang berusaha menegakkan keadilan.

6. Keadilan Mesti Sampai kepada Semua

Zulqarnain terus bergerak dari satu kawasan ke kawasan yang lain.

Poin utamanya bukan sekadar di manakah timur dan barat yang disebut dalam kisah tersebut.

Pengajarannya ialah seorang pemimpin perlu memastikan:

keadilan, keselamatan dan bantuan sampai kepada masyarakat yang memerlukannya.

Pemimpin tidak boleh hanya mengenali keadaan masyarakat daripada laporan.

Dia perlu melihat.

Dia perlu mendengar.

Dia perlu memahami.

7. Pengalaman Kesusahan Sepatutnya Melahirkan Empati

Apabila kita pernah susah, pengalaman itu sepatutnya menjadikan kita lebih sensitif terhadap kesusahan orang lain.

“Saya pernah susah, maka apabila melihat orang susah, saya mahu membantu.”

“Saya pernah sakit, maka apabila melihat orang sakit, saya memahami penderitaannya.”

“Dahulu saya susah mencari duit. Sekarang apabila melihat orang yang tidak mempunyai duit, saya rasa perlu membantu.”

Kesusahan yang Allah izinkan berlaku dalam kehidupan kita mungkin sebenarnya sedang mendidik hati kita supaya memahami manusia lain.

Muhasabah

Jangan biarkan pengalaman susah menjadikan kita keras.

Biarlah kesusahan menjadikan kita lebih penyayang dan lebih suka membantu.

8. Masalah Adalah Isyarat untuk Mencari Penyelesaian

Apabila masyarakat mengadu kepada Zulqarnain tentang Yakjuj dan Makjuj, beliau tidak sekadar mendengar.

Beliau bertindak. Ini memberikan satu prinsip penting:

Masalah yang sampai kepada kita adalah isyarat bahawa penyelesaian perlu dicari.

Allah memberi kita mata.

Apabila melihat sesuatu yang tidak betul, lihatlah dengan kesedaran.

Allah memberi kita mulut.

Jika mampu, bercakaplah benar.

Jika tidak mampu bercakap, kita boleh menulis.

Jika terdapat perbezaan bahasa, gunakan penterjemah atau teknologi.

Jangan jadikan alasan:

“Saya tidak pandai bercakap.”

“Saya tidak pandai bahasa Inggeris.”

“Saya tidak tahu bahasa mereka.”

Hari ini teknologi termasuk AI boleh membantu manusia berkomunikasi merentasi bahasa.

Yang penting ialah kesediaan untuk mencari jalan.

9. Pemimpin Mencari Sumber untuk Membantu Rakyat

Cara berfikir seorang pemimpin bukan hanya tentang dirinya.

Dia memikirkan keperluan masyarakat — makanan, sumber, keselamatan dan kehidupan mereka.

Mengapa?

Kerana dia sedar dirinya bergantung kepada sumber segala sumber, iaitu Allah SWT.

Jika mampu, dia mahu terus membantu sepanjang hayatnya.

Dia tidak melihat sumber sebagai milik mutlak dirinya.

Dia melihatnya sebagai:

amanah daripada Allah untuk memberi manfaat kepada manusia.

10. Teknologi dalam Pembinaan Benteng

Apabila Zulqarnain membantu masyarakat membina benteng bagi menghadapi ancaman Yakjuj dan Makjuj, beliau menggunakan bahan dan teknologi.

Allah SWT berfirman:

آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ

“Bawalah kepadaku ketulan-ketulan besi...”

(Al-Kahfi: 96)

Kemudian digunakan api dan bahan lain sehingga terbentuk benteng yang kuat.

Di sini kita belajar bahawa Islam tidak memisahkan iman daripada ilmu, teknologi dan kemahiran.

Zulqarnain bukan hanya berkata:

“Berdoalah, Allah akan membantu.”

Sebaliknya beliau:

beriman + merancang + menggunakan bahan + menggunakan teknologi + menggerakkan manusia.

11. Kekuatan Terhasil Melalui Gabungan

Besi mempunyai kekuatan.

Tetapi dalam pembinaan tersebut, beberapa unsur dan proses digabungkan untuk menghasilkan struktur yang lebih kukuh.

Begitu juga manusia.

Kita mempunyai kelebihan masing-masing.

Apabila kemampuan manusia digabungkan dengan cara yang betul, hasilnya menjadi lebih besar.

Zulqarnain mempunyai ilmu dan kepimpinan.

Rakyat mempunyai tenaga dan sumber.

Apabila kedua-duanya bergabung:

- projek besar dapat diselesaikan.

- Jika rakyat tidak bekerjasama, projek itu sukar dilaksanakan.

- Jika pemimpin tidak mempunyai ilmu mengurus, rakyat pula tidak tahu bagaimana hendak mempertahankan diri.

- Maka kejayaan memerlukan ta‘awun — kerjasama.

12. Manusia Memerlukan Manusia

Manusia ialah makhluk sosial. Kesunyian yang berpanjangan boleh memberi kesan kepada emosi seseorang.

Kadang-kadang kita tidak memerlukan sesuatu yang luar biasa.

Cukup kita duduk bersama orang lain, mendengar cerita mereka, makan bersama dan berbual.

Kadang-kadang kita merasakan keadaan kita sangat berat.

Tetapi apabila kita bertemu orang lain, kita menyedari:

“Rupanya aku masih mempunyai banyak nikmat.”

Pertemuan dengan manusia boleh mengubah cara kita melihat kehidupan.

Sebab itu antara kekuatan manusia ialah kebersamaan dan sokongan antara satu sama lain.

13. Kejayaan Bukan Milik Kita

Setelah benteng itu berjaya dibina, Zulqarnain berkata:

هَٰذَا رَحْمَةٌ مِّن رَّبِّي

“Ini adalah rahmat daripada Tuhanku.” (Al-Kahfi: 98)

Inilah kemuncak akhlak seorang pemimpin.

Dia tidak berkata:

“Aku yang buat.”

“Aku hebat.”

“Tanpa aku projek ini tidak akan berjaya.”

Sebaliknya:

هَٰذَا رَحْمَةٌ مِّن رَّبِّي

“Ini rahmat daripada Tuhanku.”

Apabila sesuatu program berjaya, projek berjaya, anak berjaya, organisasi berjaya atau kita berjaya melakukan sesuatu:

ucapkan Alhamdulillah dan kembalikan kredit tertinggi kepada Allah.

Jangan terlalu mengangkat manusia sehingga terlupa Pemilik sebenar segala kejayaan.

14. Tema Besar Empat Kisah Surah Al-Kahfi: RAHMAT

Satu tema yang sangat konsisten sepanjang empat kisah utama Surah Al-Kahfi ialah:

رَحْمَة — RAHMAT

- Ashabul Kahfi diselamatkan dengan rahmat Allah.

- Pemilik dua kebun diuji dengan nikmat yang sepatutnya membawanya mengenal Allah.

- Nabi Musa AS belajar bahawa di sebalik sesuatu yang tidak difahami manusia terdapat ilmu dan rahmat Allah.

- Zulqarnain pula melihat kuasa dan kejayaannya sebagai rahmat Allah.

Maka semakin banyak nikmat yang kita terima, semakin banyak kita perlu bertanya:

“Bagaimana aku hendak menggunakan rahmat Allah ini untuk memberi manfaat kepada manusia?”

15. Kuasa Boleh Membinasakan Manusia

Kuasa adalah ujian yang besar. Kuasa boleh menyebabkan manusia lupa diri, sombong dan menzalimi orang lain.

Tetapi Zulqarnain menunjukkan bagaimana kuasa boleh menjadi jalan menuju kebaikan apabila dipandu oleh wahyu.

Kuasa + ego → kerosakan.

Kuasa + rahmat + iman + amanah → kemaslahatan.

Sebab itu manusia memerlukan panduan Surah Al-Kahfi supaya nikmat yang besar tidak menjadi sebab kebinasaannya.

16. Semua Kehebatan Dunia Akan Berakhir

Walaupun benteng Zulqarnain sangat kuat, beliau tetap berkata bahawa apabila janji Allah tiba, benteng itu akan hancur.

Ini mengingatkan kita:

- Tidak ada teknologi manusia yang kekal.

- Tidak ada kerajaan yang kekal.

- Tidak ada bangunan yang kekal.

- Tidak ada kuasa yang kekal.

Apabila janji Allah datang, semuanya akan berakhir.

Kisah Zulqarnain akhirnya membawa fikiran kita daripada kuasa dunia kepada akhir zaman, kemudian daripada akhir zaman kepada Hari Akhirat.

17. Ayat 100–101: Lihat dan Dengarlah dengan Hati

Selepas kisah-kisah Surah Al-Kahfi selesai, Allah membawa manusia kepada kesimpulan akhirat.

Antara masalah manusia ialah mereka mempunyai mata tetapi tidak menggunakan penglihatan untuk menerima peringatan.

Mereka mempunyai telinga tetapi tidak menggunakan pendengaran untuk mengambil pengajaran.

Mereka melihat kisah-kisah Allah, tetapi tidak berubah.

Mereka mendengar ayat Allah, tetapi tidak mengambil ibrah.

Persoalannya bukan:

“Adakah kita sudah membaca Surah Al-Kahfi?”

Tetapi:

“Apakah yang berubah dalam diri kita selepas membaca Surah Al-Kahfi?”

INTIPATI TADABBUR AYAT 83–101

1. Kisah al-Quran ialah ذِكْرًا — peringatan, bukan sekadar maklumat sejarah.

2. Kuasa, ilmu, wang dan kedudukan ialah rahmat serta amanah daripada Allah.

3. ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا — jangan hanya menunggu. Bergerak, berusaha dan cari jalan.

4. Pemimpin mesti turun ke lapangan, melihat dan mendengar sendiri keadaan masyarakat.

5. Kuasa mesti digunakan untuk menegakkan keadilan, bukan kepentingan diri.

6. Pengalaman kesusahan sepatutnya melahirkan empati.

7. Masalah ialah isyarat untuk mencari penyelesaian.

8. Gunakan ilmu, teknologi dan sumber yang Allah sediakan.

9. Kejayaan besar memerlukan kerjasama.

10. Apabila berjaya, katakan: هَٰذَا رَحْمَةٌ مِّن رَّبِّي — “Ini rahmat daripada Tuhanku.”

11. Jangan bergantung kepada kekuatan dunia kerana semuanya akan berakhir.

12. Gunakan mata dan telinga untuk mengambil ibrah daripada wahyu.

Muhasabah Diri

Surah Al-Kahfi bukan sekadar mahu kita mengagumi Zulqarnain.

Ia mahu melahirkan “watak Zulqarnain” dalam ruang amanah kita sendiri.

Kita mungkin bukan pemerintah sebuah negara. Tetapi kita mempunyai sesuatu yang Allah beri kuasa untuk kita urus — keluarga, wang, masa, ilmu, tenaga, jawatan, organisasi, pengalaman dan kemampuan.

Maka tanyalah diri:

Apakah sumber yang Allah telah berikan kepadaku?

Adakah aku bergerak mencari jalan untuk memberi manfaat?

Apabila melihat masalah, adakah aku sekadar mengeluh atau mencari penyelesaian?

Apabila berjaya, adakah aku mengangkat diri atau mengembalikan semuanya kepada Allah?

Dan akhirnya:

“Apa sahaja sumber dan kuasa yang Allah berikan kepadaku, aku akan menggunakannya untuk kebaikan.”

Itulah antara cara kita membawa Surah Al-Kahfi daripada bacaan kepada kehidupan.

Bersambung