Mukhalafatuhu Lil Hawadith

Gambaran Keseluruhan

Sesi ini membincangkan asas penting dalam ilmu aqidah, khususnya cara memahami ayat al-Quran dan hadis yang pada zahirnya boleh menimbulkan sangkaan persamaan antara Allah SWT dengan makhluk.

Penekanan utama diberikan kepada konsep tanzih, iaitu menyucikan Allah SWT daripada segala sifat kekurangan dan segala sifat yang menyerupai makhluk.

Perbahasan turut menyentuh pendekatan ulama Salaf dan Khalaf dalam memahami nas mutasyabihat, serta penggunaan istilah seperti jirim, jisim, jawhar dan ‘arad bagi menerangkan perbezaan antara Allah dan makhluk.

1. Asas Perbezaan Allah dengan Makhluk

Allah SWT sama sekali tidak menyerupai makhluk-Nya.

Firman Allah SWT:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Maksudnya: “Tiada sesuatu pun yang serupa dengan-Nya, dan Dia Maha Mendengar lagi Maha Melihat.”

(Surah al-Syura: 11)

Allah berbeza daripada makhluk dari segi:

zat,

sifat,

tempat,

arah,

ruang,

masa, dan

segala ciri kebendaan.

Makhluk bersifat baharu (hadith), sedangkan Allah SWT bersifat Qidam, iaitu wujud-Nya tidak didahului oleh ketiadaan.

Allah telah wujud sebelum adanya tempat, arah, langit, bumi, ‘Arasy dan seluruh makhluk.

Oleh itu, kewujudan Allah tidak berhajat kepada tempat.

2. Makhluk Berada dalam Ruang dan Masa

Makhluk mempunyai sifat tertentu seperti:

besar atau kecil,

panjang atau pendek,

bergerak atau diam,

berada pada sesuatu tempat,

mempunyai arah,

boleh berubah, dan

sesetengahnya boleh dibahagi kepada bahagian-bahagian tertentu.

Semua ciri tersebut merupakan tanda bahawa sesuatu itu ialah makhluk.

Allah SWT tidak boleh disifatkan dengan ciri-ciri tersebut kerana Allah bukan jirim, bukan jisim dan tidak menyerupai sesuatu pun daripada makhluk.

3. Jirim, Jisim, Jawhar dan ‘Arad

Dalam ilmu aqidah, para ulama menggunakan beberapa istilah untuk membantu kita memahami sifat makhluk.

Jirim merujuk kepada sesuatu yang mengambil ruang.

Jisim ialah sesuatu yang mempunyai susunan atau bahagian dan mengambil ruang.

Jawhar ialah unsur atau sesuatu yang berdiri pada dirinya menurut perbahasan ilmu kalam.

‘Arad pula ialah sifat yang tidak berdiri sendiri tetapi wujud pada sesuatu, seperti:

warna,

gerak,

diam,

panas,

sejuk,

panjang,

pendek dan sebagainya.

Semua ini berkaitan dengan alam makhluk.

Allah SWT tidak termasuk dalam kategori-kategori tersebut.

4. Allah Tidak Berhajat kepada Tempat dan Arah

Tempat dan arah ialah makhluk ciptaan Allah.

Sebelum Allah menciptakan tempat, Allah telah pun wujud.

Maka selepas Allah menciptakan tempat, Allah tetap sebagaimana Dia sebelum menciptakan tempat — tidak berhajat kepada tempat.

Justeru, kita tidak boleh membayangkan Allah seperti makhluk yang berada:

di atas secara fizikal,

di bawah,

di kanan,

di kiri,

di hadapan atau

di belakang.

Arah-arah tersebut merupakan sifat dan ukuran bagi makhluk.

Allah SWT Maha Suci daripada batasan ruang dan arah.

5. Semua Selain Allah ialah Makhluk

Apa sahaja selain Allah adalah makhluk.

Termasuklah:

‘Arasy,

Kursi,

langit,

bumi,

malaikat,

manusia,

jin,

cahaya,

ruang,

masa dan seluruh alam.

Para ulama turut membincangkan tentang susunan awal kejadian makhluk, termasuk perbahasan berkaitan Nur Muhammad, ‘Arasy dan Kursi.

Namun perkara paling asas yang wajib difahami ialah:

Semua selain Allah adalah makhluk yang diciptakan oleh Allah SWT.

Jangan sampai perbahasan tentang makhluk yang pertama diciptakan menyebabkan kita terlepas daripada asas aqidah bahawa hanya Allah sahaja yang bersifat Qidam.

6. Nas Mutasyabihat

Terdapat ayat al-Quran dan hadis yang menggunakan lafaz yang jika difahami semata-mata menurut makna zahir bahasa boleh menimbulkan gambaran anggota, tempat, arah atau pergerakan.

Nas seperti ini perlu difahami dengan disiplin aqidah yang betul.

Prinsip utamanya ialah:

Apa sahaja makna yang membawa kepada penyerupaan Allah dengan makhluk wajib dinafikan daripada Allah SWT.

Inilah asas tanzih.

7. Pendekatan Ulama Salaf dan Khalaf

Ulama Salaf dan Khalaf sama-sama berpegang bahawa:

Allah tidak menyerupai makhluk.

Perbezaannya lebih kepada kaedah menghuraikan sebahagian nas mutasyabihat.

Pendekatan Salaf

Secara umum, ulama Salaf menerima nas sebagaimana datangnya dengan menyerahkan hakikat maknanya kepada Allah, sambil menafikan makna zahir yang menyerupakan Allah dengan makhluk.

Ini sering dihuraikan melalui pendekatan takwil ijmali.

Pendekatan Khalaf

Ulama Khalaf pula, apabila terdapat keperluan untuk mengelakkan kekeliruan aqidah, menghuraikan lafaz tertentu dengan makna yang sesuai dengan bahasa Arab dan keagungan Allah SWT.

Pendekatan ini dikenali sebagai takwil tafsili.

Walaupun pendekatan berbeza, matlamatnya sama:

menjaga kesucian aqidah dan menafikan persamaan Allah dengan makhluk.

8. Tanzih sebagai Asas Memahami Sifat Allah

Apabila membicarakan sifat Allah, kita mesti sentiasa kembali kepada prinsip:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ

“Tiada sesuatu pun yang menyerupai-Nya.”

Allah mempunyai sifat Sama‘ (Maha Mendengar), tetapi pendengaran Allah tidak seperti pendengaran manusia.

Allah mempunyai sifat Basar (Maha Melihat), tetapi penglihatan Allah tidak menggunakan mata sebagaimana makhluk.

Allah mempunyai Qudrah dan Iradah, tetapi kekuasaan dan kehendak Allah tidak menyerupai kemampuan dan kehendak makhluk.

9. Jangan Membayangkan Zat Allah

Akal manusia terbiasa memahami sesuatu berdasarkan pengalaman terhadap alam.

Apabila disebut “ada”, manusia mudah membayangkan:

bentuk,

tempat,

ukuran,

warna atau

arah.

Namun Allah bukan seperti sesuatu yang pernah dilihat atau dibayangkan manusia.

Apa sahaja gambaran yang terlintas dalam fikiran mengenai bentuk Allah, maka Allah tidak menyerupai gambaran tersebut.

Akal digunakan untuk mengenal kewujudan dan sifat kesempurnaan Allah, tetapi bukan untuk membayangkan hakikat zat Allah.

Kesimpulan

Perbahasan aqidah ini mendidik kita supaya mengenal batas antara Khaliq dan makhluk.

Allah SWT ialah Pencipta, sedangkan segala selain-Nya ialah ciptaan.

Allah tidak menyerupai makhluk dari segi zat, sifat, tempat, arah, masa ataupun cara kewujudan.

Apabila berhadapan dengan nas mutasyabihat, pegangan asas kita ialah tanzih:

Menyucikan Allah daripada segala persamaan dengan makhluk.

Rumusan Pegangan

Allah ada tanpa berhajat kepada tempat.

Allah tidak menyerupai makhluk.

Allah tidak dibatasi oleh ruang, arah dan masa.

Segala selain Allah adalah makhluk.

Nas mutasyabihat hendaklah difahami dengan menjaga prinsip tanzih.

وَاللّٰهُ أَعْلَمُ