Hierarki Ilmu Menurut Imam Al-Ghazali

𝐇𝐈𝐄𝐑𝐀𝐑𝐊𝐈 𝐈𝐋𝐌𝐔 𝐌𝐄𝐍𝐔𝐑𝐔𝐓 𝐈𝐌𝐀𝐌 𝐀𝐋-𝐆𝐇𝐀𝐙𝐀𝐋𝐈

Dalam tradisi keilmuan Islam, Imam Abu Hamid al-Ghazali merupakan tokoh yang sangat mendalam dalam membahaskan tujuan dan kedudukan ilmu. Dalam karya agungnya Ihya’ ‘Ulum al-Din, beliau bukan sekadar membahagikan ilmu, tetapi menyusun hierarki keutamaan ilmu sebagai panduan hidup seorang Muslim.

𝑰𝒍𝒎𝒖: 𝑫𝒂𝒓𝒊 𝑫𝒖𝒏𝒊𝒂 𝑴𝒆𝒏𝒖𝒋𝒖 𝑨𝒌𝒉𝒊𝒓𝒂𝒕

Al-Ghazali membahagikan ilmu kepada dua kategori besar:

Pertama, ilmu syar‘iyyah; yang bersumber daripada wahyu.

Kedua, ilmu ghair syar‘iyyah; yang bersumber daripada akal dan pengalaman seperti matematik dan perubatan.

Walaupun kedua-duanya penting, nilai tertinggi tetap diberikan kepada ilmu yang membawa manusia kepada mengenal Allah dan mencapai kebahagiaan akhirat.

𝙁𝙖𝙧𝙙𝙝𝙪 ‘𝘼𝙞𝙣: 𝙆𝙚𝙪𝙩𝙖𝙢𝙖𝙖𝙣 𝙏𝙚𝙧𝙖𝙩𝙖𝙨

Dalam hirarki ini, al-Ghazali meletakkan ilmu fardhu ‘ain sebagai keutamaan pertama. Ia adalah ilmu yang wajib dipelajari oleh setiap Muslim mengikut keadaan hidupnya.

Antaranya:

• Aqidah asas

• Ibadah seperti solat dan puasa

• Halal dan haram dalam kehidupan

• Penyakit hati seperti riya’, hasad dan takabbur

Menariknya, kewajipan ini bersifat bertahap, iaitu seseorang hanya perlu mempelajari ilmu syarak yang berkaitan dengan kehidupan yang sedang dihadapinya.

𝑭𝒂𝒓𝒅𝒉𝒖 𝑲𝒊𝒇𝒂𝒚𝒂𝒉: 𝑻𝒂𝒏𝒈𝒈𝒖𝒏𝒈𝒋𝒂𝒘𝒂𝒃 𝑲𝒐𝒍𝒆𝒌𝒕𝒊𝒇 𝑼𝒎𝒂𝒕

Selepas itu, datang pula ilmu fardhu kifayah, iaitu ilmu yang diperlukan untuk menjaga kemaslahatan agama dan masyarakat. Ia wajib dipelajari oleh sebahagian anggota umat. Jika tiada siapa yang menguasainya, seluruh masyarakat berdosa.

Ilmu ini merangkumi dua dimensi utama:

1. Ilmu Keduniaan, seperti:

   • Perubatan

   • Matematik

   • Kejuruteraan

   • Pertanian dan kemahiran hidup

Dan lain-lain bidang yang diperlukan untuk kelangsungan hidup.

2. Ilmu Keagamaan (Lanjutan), seperti:

   • Ilmu tafsir secara mendalam

   • Ilmu hadis (sanad, rijal, takhrij)

   • Usul fiqh

   • Perbahasan fiqh lanjutan dan khilaf

   • Ilmu kalam untuk mempertahankan aqidah

Ilmu-ilmu ini tidak wajib atas setiap individu, tetapi wajib ada dalam masyarakat bagi memastikan agama difahami dan dipelihara dengan betul.

Ini menunjukkan bahawa Islam bukan sahaja menuntut pembinaan individu, tetapi juga pembinaan kepakaran dalam masyarakat.

𝙆𝙚𝙢𝙪𝙣𝙘𝙖𝙠 𝙄𝙡𝙢𝙪: 𝙄𝙡𝙢𝙪 𝙃𝙖𝙩𝙞 𝙙𝙖𝙣 𝙈𝙖𝙠𝙧𝙞𝙛𝙖𝙩

Namun, kemuncak dalam hirarki ilmu menurut al-Ghazali ialah ilmu akhirat, khususnya ilmu yang berkaitan dengan hati.

Beliau membahagikannya kepada:

• Ilmu mu‘amalah: ilmu penyucian jiwa (takwa; zahir dan batin)

• Ilmu mukasyafah: iaitu makrifat kepada Allah yang lahir daripada penyucian jiwa

Inilah ilmu yang menentukan nilai sebenar seseorang di sisi Allah.

𝙆𝙧𝙞𝙩𝙞𝙠𝙖𝙣 𝙖𝙡-𝙂𝙝𝙖𝙯𝙖𝙡𝙞: 𝙏𝙚𝙧𝙗𝙖𝙡𝙞𝙠 𝙆𝙚𝙪𝙩𝙖𝙢𝙖𝙖𝙣

.

Al-Ghazali mengkritik fenomena umat yang terbalik dalam memahami hirarki ilmu.

Ramai yang:

• Sibuk dengan perbahasan fiqh yang mendalam (fardhu kifayah)

• Tetapi mengabaikan ilmu hati dan amal (fardhu ‘ain)

Akibatnya, lahir manusia yang:

• Luas ilmunya

• Tetapi lemah jiwanya

𝑲𝒆𝒔𝒊𝒎𝒑𝒖𝒍𝒂𝒏

Hirarki ilmu menurut al-Ghazali mengajar kita satu prinsip besar:

((𝐼𝑙𝑚𝑢 𝑏𝑢𝑘𝑎𝑛 𝑑𝑖𝑢𝑘𝑢𝑟 𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑏𝑎𝑛𝑦𝑎𝑘𝑛𝑦𝑎, 𝑡𝑒𝑡𝑎𝑝𝑖 𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑘𝑒𝑢𝑡𝑎𝑚𝑎𝑎𝑛𝑛𝑦𝑎)).

Fardhu ‘ain → menyelamatkan diri

Fardhu kifayah → menyelamatkan umat

Ilmu hati → menyelamatkan akhirat

.

Maka, perjalanan ilmu yang benar ialah: 𝑏𝑒𝑟𝑚𝑢𝑙𝑎 𝑑𝑒𝑛𝑔𝑎𝑛 𝑚𝑒𝑚𝑝𝑒𝑟𝑏𝑎𝑖𝑘𝑖 𝑑𝑖𝑟𝑖, 𝑘𝑒𝑚𝑢𝑑𝑖𝑎𝑛 𝑏𝑒𝑟𝑘ℎ𝑖𝑑𝑚𝑎𝑡 𝑘𝑒𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑢𝑚𝑎𝑡, 𝑑𝑎𝑛 𝑎𝑘ℎ𝑖𝑟𝑛𝑦𝑎 𝑠𝑎𝑚𝑝𝑎𝑖 𝑘𝑒𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑚𝑒𝑛𝑔𝑒𝑛𝑎𝑙 𝐴𝑙𝑙𝑎ℎ.

.

Itulah hakikat ilmu yang sebenar—

ilmu yang menghidupkan hati, bukan sekadar memenuhi akal.

.

𝐀𝐡𝐦𝐚𝐝 𝐀𝐝𝐧𝐚𝐧 𝐅𝐚𝐝𝐳𝐢𝐥, 𝐀𝐐𝐈𝐒.