Pengukuhan Hidayah, Asas Ilmu Tauhid, Ayat Muhkam Dan Mutasyabih Serta Kaedah Ta’wil

1. PENGENALAN: MEMELIHARA HIDAYAH

Surah Āli ‘Imrān memberikan penekanan kepada kepentingan memelihara dan mengukuhkan hidayah yang telah dikurniakan oleh Allah SWT.

Seseorang yang telah menerima Islam dan beriman kepada Allah masih boleh mengalami kekeliruan dalam memahami agama.

Antara puncanya ialah:

- Mengambil ilmu daripada sumber atau guru yang tidak tepat.

- Memahami ayat al-Quran tanpa merujuk kepada tafsir muktabar.

- Mengikut pentafsiran berdasarkan pandangan sendiri.

- Mengambil ayat tertentu secara terpisah daripada ayat lain.

- Tidak mempunyai asas ilmu tauhid yang kukuh.

Pengajaran: Hidayah bukan sekadar perlu diperoleh, bahkan mesti dipelihara sepanjang hayat.

2. DOA MEMOHON JALAN YANG LURUS

Allah SWT mengajar umat Islam supaya sentiasa berdoa:

اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ

Maksudnya:

“Tunjukilah kami jalan yang lurus.”

(Surah al-Fātiḥah: 6)

Permohonan ini bukan sekadar meminta supaya ditunjukkan jalan yang benar.

Ia juga merupakan permohonan agar Allah SWT:

1. Mengekalkan kita di atas jalan hidayah.

2. Menambahkan kefahaman terhadap kebenaran.

3. Menyelamatkan kita daripada kekeliruan.

4. Mengurniakan kekuatan untuk istiqamah.

5. Memelihara iman sehingga akhir hayat.

Perkataan al-mustaqīm tidak sekadar menggambarkan jalan yang lurus secara fizikal, tetapi merujuk kepada jalan yang benar dan membawa manusia kepada keredaan Allah SWT.

3. DUA ASAS UTAMA MEMPELAJARI AGAMA

Penceramah menjelaskan bahawa pembelajaran agama perlu dibina atas dua asas utama.

A. Mengenal Allah yang disembah

Seseorang perlu memahami siapa Allah SWT, sifat-sifat kesempurnaan-Nya dan perkara yang mustahil bagi-Nya.

B. Memahami ajaran Allah

Setelah mengenal Allah sebagai Tuhan, seseorang perlu mempelajari perintah, larangan dan petunjuk yang disampaikan melalui al-Quran dan Sunnah.

Prinsip utama:

Kenalilah Allah yang disembah, kemudian fahamilah dan amalkan ajaran-Nya.

Kedua-dua asas ini saling melengkapi dalam membina akidah dan kehidupan seorang Muslim.

4. SIFAT KETUHANAN DALAM SURAH ĀLI ‘IMRĀN

Allah SWT berfirman:

اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ

Maksudnya:

“Allah, tiada Tuhan yang berhak disembah melainkan Dia, Yang Maha Hidup, Yang sentiasa mentadbir sekalian makhluk.”

(Surah Āli ‘Imrān: 2)

Antara sifat ketuhanan yang dibincangkan ialah:

Wahdaniyyah – Maha Esa

Allah ialah Tuhan Yang Satu dan tiada sekutu bagi-Nya.

Al-Ḥayyu – Maha Hidup

Allah bersifat hidup dengan kehidupan yang sempurna, tidak menyerupai kehidupan makhluk.

Al-Qayyūm – Maha Berdiri Sendiri

Allah tidak berhajat kepada sesuatu, sedangkan seluruh makhluk bergantung kepada-Nya.

Qidam – Sedia Ada Tanpa Permulaan

Allah wujud tanpa permulaan dan tidak didahului oleh ketiadaan.

Allah SWT juga berfirman:

هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ

Maksudnya:

“Dialah Yang Awal dan Yang Akhir.”

(Surah al-Ḥadīd: 3)

Allah Yang Awal bukan bermaksud Allah mempunyai permulaan seperti makhluk.

Sebaliknya, Allah wujud tanpa permulaan dan kekal tanpa kesudahan.

Pengajaran: Mengenal Allah melalui sifat-sifat ketuhanan merupakan asas penting sebelum mendalami perbahasan agama yang lain.

5. MENGUTAMAKAN ILMU FARDU AIN

Para ulama mengingatkan bahawa pembelajaran agama hendaklah dimulakan dengan ilmu yang diwajibkan ke atas setiap Muslim.

Antara bidang utama ilmu fardu ain ialah:

Akidah: Mengenal Allah dan memahami asas keimanan.

Fiqh: Mengetahui hukum ibadah dan kewajipan harian.

Tasawuf dan akhlak: Membersihkan hati serta menjauhi sifat mazmumah.

Penceramah membezakan antara dua jenis ilmu:

1. Ilmu yang kita minati.

2. Ilmu yang diwajibkan ke atas kita.

Ilmu yang diminati tidak semestinya sama dengan ilmu yang wajib dipelajari.

Jangan terlalu mengejar pengajian yang popular sehingga mengabaikan ilmu asas yang diwajibkan.

Ilmu agama juga perlu dipelajari secara berterusan. Apabila sesuatu ilmu dilupakan, seseorang hendaklah mengulang kajinya semula.

6. AMALAN WAJIB MENDAHULUI AMALAN SUNAT

Islam mengajar umatnya supaya menyusun keutamaan dalam beribadah.

Amalan wajib hendaklah didahulukan berbanding amalan sunat.

Contohnya:

- Menyempurnakan solat fardu sebelum memperbanyak solat sunat.

- Mempelajari asas akidah sebelum mendalami perbahasan tambahan.

- Mengetahui hukum ibadah yang wajib sebelum memperbanyak amalan pilihan.

- Memenuhi tanggungjawab wajib sebelum menambahkan ibadah sunat.

Dalam sebuah hadis qudsi riwayat al-Bukhari, Allah SWT menjelaskan bahawa antara amalan yang paling dicintai-Nya ialah amalan yang diwajibkan ke atas hamba-Nya.

Kemudian, seorang hamba terus mendekatkan diri kepada Allah melalui amalan-amalan sunat sehingga memperoleh kecintaan-Nya.

Perkataan nawafil merujuk kepada amalan-amalan tambahan atau sunat.

Pengajaran: Matlamat ibadah bukan sekadar memperbanyak amalan, tetapi memperoleh kecintaan dan keredaan Allah SWT.

7. TAFSIR SEBAGAI ASAS TADABBUR AL-QURAN

Pada masa kini, istilah tadabbur semakin mendapat perhatian dalam kalangan masyarakat Islam.

Tadabbur merupakan usaha merenung, menghayati dan mengambil pengajaran daripada ayat al-Quran.

Walau bagaimanapun, tadabbur tidak boleh dilakukan secara bebas tanpa memahami maksud sebenar ayat.

Tafsir menjelaskan makna ayat al-Quran berdasarkan kaedah ilmu yang diiktiraf.

Tadabbur pula membawa seseorang merenung pengajaran ayat serta menghubungkannya dengan kehidupan dan amalan.

Prinsip utama

Tafsir menjadi asas kepada tadabbur.

Antara kitab tafsir muktabar yang disebut dalam kuliah ialah Tafsir al-Jalalayn.

Seseorang yang belum mempunyai kelayakan untuk mentafsir al-Quran hendaklah merujuk kepada penjelasan Rasulullah SAW dan para ulama tafsir yang berautoriti.

8. BAHASA ARAB SAHAJA TIDAK MENCUKUPI UNTUK MENTAFSIR AL-QURAN

Mengetahui bahasa Arab merupakan satu kelebihan dalam memahami al-Quran.

Namun, penguasaan bahasa Arab sahaja tidak menjadikan seseorang layak mentafsir ayat al-Quran secara bebas.

Penceramah memberikan perbandingan:

Seseorang yang fasih berbahasa Inggeris belum tentu mampu menghuraikan ilmu fizik atau biologi sekiranya tidak mempelajari disiplin ilmu tersebut.

Begitu juga seseorang yang fasih berbahasa Arab belum tentu menguasai ilmu tafsir.

Antara ilmu yang diperlukan oleh seorang mufassir ialah:

1. Bahasa Arab dan kaedahnya.

2. Ulum al-Quran.

3. Hadis dan Sunnah.

4. Ilmu tauhid.

5. Ilmu fiqh dan usul fiqh.

6. Asbab al-nuzul.

7. Kaedah pentafsiran para ulama.

Pengajaran: Kefasihan bahasa tidak sama dengan kelayakan mentafsir wahyu Allah SWT.

9. SURAH ĀLI ‘IMRĀN AYAT 7: AYAT MUHKAM DAN MUTASYABIH

Allah SWT berfirman:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ

Maksudnya:

“Dialah yang menurunkan kepadamu Kitab (al-Quran). Sebahagian daripadanya ialah ayat-ayat yang muhkam, itulah pokok isi al-Quran, dan yang lain ialah ayat-ayat mutasyabih.”

(Surah Āli ‘Imrān: 7 — petikan ayat)

Al-Quran mengandungi dua kategori ayat yang dibincangkan dalam kuliah.

A. Ayat Muhkam (المحكم)

Ayat yang jelas dan kukuh maknanya serta menjadi asas rujukan dalam memahami al-Quran.

Antara cirinya:

- Mempunyai maksud yang jelas.

- Menjadi asas dalam memahami ajaran agama.

- Digunakan untuk menjelaskan ayat yang mempunyai kemungkinan makna lain.

- Disebut sebagai Umm al-Kitab, iaitu asas atau induk kitab.

B. Ayat Mutasyabih (المتشابه)

Ayat yang memerlukan penelitian kerana maknanya tidak terus jelas atau mempunyai beberapa kemungkinan pentafsiran.

Antara cirinya:

- Memerlukan penjelasan berdasarkan ilmu tafsir.

- Tidak boleh difahami secara terpisah daripada ayat lain.

- Perlu dirujuk kepada ayat muhkam yang berkaitan.

- Tidak boleh ditafsirkan dengan makna yang bercanggah dengan asas tauhid.

Kaedah penting:

Ayat mutasyabih hendaklah difahami dengan merujuk kepada ayat muhkam yang berkaitan.

10. BAHAYA MENGIKUT AYAT MUTASYABIH TANPA ILMU

Surah Āli ‘Imrān ayat 7 memberikan peringatan tentang golongan yang mengikuti ayat mutasyabih untuk menimbulkan fitnah dan mencari pentafsiran yang menyimpang.

Kekeliruan boleh berlaku apabila seseorang:

1. Mengambil satu ayat tanpa melihat keseluruhan penjelasan al-Quran.

2. Berpegang kepada makna zahir yang bercanggah dengan prinsip tauhid.

3. Mentafsir ayat berdasarkan terjemahan semata-mata.

4. Menggunakan ayat yang tidak jelas untuk mempertahankan fahaman yang salah.

Oleh itu, ayat yang mempunyai beberapa kemungkinan makna hendaklah difahami berdasarkan ayat-ayat yang jelas dan kaedah tafsir yang sahih.

11. CONTOH AYAT BERKAITAN NABI ISA AS

Allah SWT berfirman dalam Surah an-Nisā’ ayat 171:

إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِّنْهُ

Maksudnya:

“Sesungguhnya al-Masih Isa putera Maryam itu ialah Rasul Allah, dan kalimah-Nya yang disampaikan-Nya kepada Maryam, serta roh daripada-Nya.”

(Surah an-Nisā’: 171 — petikan ayat)

Ayat ini menyebut Nabi Isa AS sebagai:

1. Al-Masih Isa anak Maryam.

2. Rasul Allah.

3. Kalimah Allah yang disampaikan kepada Maryam.

4. Roh daripada Allah.

Ungkapan tersebut perlu difahami berdasarkan asas tauhid yang benar.

Maksud Kalimah Allah

Ungkapan kalimah Allah tidak bermaksud Nabi Isa AS merupakan sebahagian daripada zat Allah.

Sebaliknya, ia berkaitan dengan penciptaan Nabi Isa AS melalui kehendak dan perintah Allah SWT.

Allah SWT berfirman:

إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ۖ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ

Maksudnya:

“Sesungguhnya perbandingan kejadian Nabi Isa di sisi Allah adalah seperti kejadian Nabi Adam. Allah menciptakan Adam daripada tanah, kemudian berfirman kepadanya: ‘Jadilah engkau!’ Maka jadilah ia.”

(Surah Āli ‘Imrān: 59)

Ayat ini menjelaskan bahawa penciptaan Nabi Isa AS tanpa bapa merupakan bukti kekuasaan Allah SWT.

Maksud Roh Daripada Allah

Ungkapan:

وَرُوحٌ مِّنْهُ

Bermaksud “dan roh daripada-Nya”.

Ungkapan ini tidak bermaksud roh Nabi Isa AS atau roh manusia merupakan sebahagian daripada zat Allah.

Dalam penjelasan ulama tafsir, ungkapan tersebut menunjukkan bahawa roh itu merupakan ciptaan Allah dan dikaitkan kepada-Nya sebagai bentuk pemuliaan.

Allah SWT berfirman:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ

Maksudnya:

“Tiada sesuatu pun yang menyerupai-Nya.”

(Surah asy-Syūrā: 11)

Pengajaran: Keistimewaan penciptaan Nabi Isa AS tidak menjadikan Baginda mempunyai sifat ketuhanan.

12. PENGERTIAN TA’WIL (التأويل)

Perkataan ta’wil berasal daripada bahasa Arab yang membawa maksud kembali atau mengembalikan.

Dalam disiplin ilmu tafsir dan usul, istilah ta’wil mempunyai beberapa penggunaan.

Antaranya ialah memahami sesuatu lafaz berdasarkan makna yang ditunjukkan oleh dalil, termasuk mengalihkan lafaz daripada makna zahir kepada makna lain yang dibenarkan apabila terdapat dalil yang sahih.

Ta’wil tidak semestinya salah.

Kebenarannya bergantung kepada dalil, kaedah pentafsiran dan kelayakan ilmu orang yang melakukannya.

A. Ta’wil yang benar

Ta’wil yang:

- Berpandukan dalil yang sahih.

- Selaras dengan ayat muhkam.

- Tidak bercanggah dengan asas tauhid.

- Mematuhi kaedah bahasa Arab dan disiplin tafsir.

- Dilakukan oleh mereka yang mempunyai kelayakan ilmu.

B. Ta’wil yang salah

Ta’wil yang:

- Dibuat berdasarkan hawa nafsu.

- Tidak mempunyai sandaran dalil yang sahih.

- Mengabaikan ayat muhkam.

- Menghasilkan makna yang bercanggah dengan prinsip agama.

- Menggunakan ayat yang samar untuk mempertahankan fahaman yang salah.

Peringatan: Menghubungkan beberapa ayat mutasyabih tidak semestinya salah. Kesalahan berlaku apabila pentafsiran dibuat tanpa kaedah dan dalil yang sahih sehingga bercanggah dengan ayat muhkam.

13. HUBUNGAN TA’WIL DENGAN ILMU TAUHID

Ilmu tauhid merupakan asas penting dalam memahami ayat yang berkaitan dengan sifat Allah SWT.

Antara prinsip utama ialah:

Wahdaniyyah: Allah Maha Esa.

Qidam: Allah wujud tanpa permulaan.

Baqa’: Allah kekal tanpa kesudahan.

Mukhalafatuhu lil-Hawadith: Allah tidak menyerupai segala sesuatu yang baharu.

Qiyamuhu binafsih: Allah berdiri sendiri dan tidak berhajat kepada makhluk.

Oleh itu, sebarang pentafsiran terhadap ayat yang berkaitan dengan sifat Allah mestilah selaras dengan prinsip kesempurnaan dan keesaan-Nya.

Catatan tambahan: Ta’wil Ijmali dan Ta’wil Tafsili

Dalam perbahasan akidah Ahli Sunnah Wal Jamaah, ulama turut membincangkan:

Ta’wil Ijmali: Menolak makna zahir yang mustahil bagi Allah tanpa menetapkan satu makna terperinci.

Ta’wil Tafsili: Menjelaskan makna sesuatu lafaz berdasarkan kemungkinan bahasa Arab yang sesuai dan dalil yang sahih.

Kedua-dua pendekatan bertujuan memelihara prinsip tanzih, iaitu menyucikan Allah daripada persamaan dengan makhluk.

Catatan ini merupakan penerangan tambahan bagi melengkapkan konteks ilmu, bukan petikan langsung daripada transkrip kuliah.

14. DOA RASULULLAH SAW UNTUK IBN ABBAS RA

Rasulullah SAW pernah mendoakan Abdullah bin Abbas RA:

اللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ

Maksudnya:

“Ya Allah, berikanlah kepadanya kefahaman yang mendalam dalam agama.”

(Riwayat al-Bukhari)

Dalam riwayat lain, terdapat tambahan doa agar beliau diajarkan ilmu ta’wil.

Doa ini menunjukkan bahawa memahami agama memerlukan lebih daripada sekadar mengetahui makna perkataan.

Fiqh al-din bermaksud kefahaman yang mendalam terhadap agama.

Antara pengajarannya:

1. Ilmu agama memerlukan kefahaman, bukan hafalan semata-mata.

2. Kefahaman yang benar merupakan anugerah Allah SWT.

3. Ilmu tafsir perlu dipelajari daripada guru yang berkelayakan.

4. Seseorang perlu berdoa supaya dikurniakan kefahaman yang sahih.

5. Ilmu yang benar hendaklah membawa kepada peningkatan iman dan amal.

Abdullah bin Abbas RA merupakan sahabat Rasulullah SAW yang terkenal dengan keluasan ilmu tafsir dan dikenali sebagai Tarjuman al-Quran.

15. DUA ISTILAH PENTING: ZAHIR DAN RASIKH DALAM ILMU

Pada penghujung kuliah, penceramah memperkenalkan dua istilah untuk dibincangkan dengan lebih lanjut.

A. Zahir (ظَاهِر)

Dari sudut bahasa, zahir bermaksud sesuatu yang nyata atau jelas.

Dalam disiplin usul fiqh, makna zahir ialah makna yang segera difahami daripada sesuatu lafaz, tetapi masih mempunyai kemungkinan makna lain berdasarkan dalil.

Oleh itu, makna zahir perlu diteliti berdasarkan:

- Konteks ayat.

- Penggunaan bahasa Arab.

- Ayat muhkam yang berkaitan.

- Prinsip tauhid.

- Penjelasan ulama tafsir.

B. Ar-Rāsikhūna fī al-‘Ilm (الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ)

Istilah ini merujuk kepada golongan yang mendalam dan teguh penguasaan ilmunya.

Allah SWT berfirman:

وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا

Maksudnya:

“Dan orang-orang yang mendalam ilmunya berkata: Kami beriman kepadanya, semuanya datang daripada sisi Tuhan kami.”

(Surah Āli ‘Imrān: 7 — petikan ayat)

Antara ciri golongan yang mendalam ilmunya ialah:

1. Memahami ayat berdasarkan kaedah tafsir.

2. Merujuk ayat mutasyabih kepada ayat muhkam yang berkaitan.

3. Memelihara prinsip tauhid dalam pentafsiran.

4. Tidak mentafsir ayat berdasarkan hawa nafsu.

5. Mengakui keterbatasan ilmu manusia.

6. Tunduk kepada wahyu Allah SWT.

Catatan kuliah: Perbahasan terperinci tentang istilah zahir dan ar-rāsikhūna fī al-‘ilm akan diteruskan dalam sesi pengajian berikutnya.

16. MENUNTUT ILMU SECARA BERTERUSAN

Ilmu agama perlu dipelajari, diulang kaji dan diamalkan sepanjang hayat.

Apabila sesuatu ilmu dilupakan, seseorang hendaklah berusaha mempelajarinya semula.

Antara adab penuntut ilmu ialah:

- Menghadiri majlis ilmu secara istiqamah.

- Mengulang kaji pelajaran.

- Bertanya kepada guru apabila tidak memahami sesuatu perkara.

- Mengamalkan ilmu yang telah dipelajari.

- Tidak berasa cukup dengan ilmu yang dimiliki.

Allah SWT berfirman:

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا

Maksudnya:

“Allah tidak membebani seseorang melainkan sesuai dengan kesanggupannya.”

(Surah al-Baqarah: 286)

Islam mengajar umatnya melaksanakan kewajipan mengikut kemampuan yang diiktiraf oleh syarak.

Mulakan dengan perkara asas yang wajib, kemudian tingkatkan amalan sunat secara berperingkat dan istiqamah.

---

17. RUMUSAN KESELURUHAN KULIAH

Sepuluh pengajaran utama

1. Pelihara hidayah sepanjang hayat.

Hidayah perlu diperkukuhkan melalui ilmu, amal dan doa.

2. Kenali Allah sebelum mendalami ajaran agama.

Ilmu tauhid menjadi asas kefahaman yang benar.

3. Utamakan ilmu fardu ain.

Ilmu yang wajib tidak boleh diabaikan kerana terlalu mengejar ilmu yang diminati.

4. Dahulukan kewajipan berbanding amalan sunat.

Amalan sunat menjadi pelengkap kepada kewajipan.

5. Jadikan tafsir sebagai asas tadabbur.

Tadabbur hendaklah berlandaskan kefahaman ayat yang sahih.

6. Jangan mentafsir al-Quran berdasarkan bahasa semata-mata.

Ilmu tafsir memerlukan pelbagai disiplin ilmu.

7. Fahami ayat mutasyabih berdasarkan ayat muhkam.

Ayat yang jelas menjadi panduan memahami ayat yang mempunyai beberapa kemungkinan makna.

8. Pelihara prinsip tauhid ketika melakukan ta’wil.

Pentafsiran tidak boleh bercanggah dengan sifat kesempurnaan Allah SWT.

9. Contohi golongan yang mendalam ilmunya.

Ilmu yang benar melahirkan sifat tawaduk dan ketundukan kepada wahyu.

10. Jadikan kecintaan Allah sebagai matlamat.

Tujuan menuntut ilmu dan beribadah ialah memperoleh keredaan serta kecintaan Allah SWT.

---

🤲 DOA MEMOHON KETETAPAN HIDAYAH

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ

Maksudnya:

“Wahai Tuhan kami! Janganlah Engkau memesongkan hati kami sesudah Engkau memberi petunjuk kepada kami, dan kurniakanlah kepada kami limpah rahmat daripada sisi-Mu. Sesungguhnya Engkaulah Tuhan Yang Maha Pemberi.”

(Surah Āli ‘Imrān: 8)

🌷 MUTIARA ILMU

“Kenalilah Allah dengan ilmu tauhid, fahamilah wahyu melalui tafsir yang sahih, peliharalah hidayah dengan amal dan doa, serta jadikan kecintaan Allah sebagai matlamat kehidupan.”

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ